Posle dugih vijekova ropstva i okupacije, novembra 1918. godine u Trebinje i Hercegovinu, posle proboja Solunskog fronta i dolaska slavne Srpske vojske, napokon je došla dugo čekana sloboda, počela obnova i oporavak, a kako se živjelo na jugu Hercegovine u vrijeme Kraljevine SHS, kasnije od 1929. godine Kraljevine Jugoslavije, može se saznati u zanimljivom razgovoru sa Draganom Anđelićem, čiji je đed Spaso još 1920. godine otvorio „restauraciju i objekat delikatesnih proizvoda“, kako su se u to vrijeme nazivali restorani.

Restoran je otvoren na uglu ulice Jovana Dučića i Kralja Petra prvog oslobodioca, imala je isti naziv u doba Kraljevine kao danas, na mjestu gdje se sada nalazi Crkvena knjižara „Vidoslov“. Prvi radio ispred restorana postavljen je 1934. godine, na kandelaber ispred restorana „Spaso i Božo“, a tu bi se skupljali Trebinjci kako bi čuli vijesti i događanja u državi i svijetu.

Spaso Anđelić se školovao u Trebinju, potom Pančevu i Beču, za industrijalca, tnj proizvodnju likera, vina i pića, u Gorici je imao svoj vinograda. Posle otvaranja restorana kupio je i dva autobusa, koji su saobraćali između Dubrovnika, Trebinja i Lastve, a bio je i politički aktivan kao predsjednik Jugoslovenske demokratske stranke Davidović – Grol za Zetsku Banovinu. Porodica Dragana Anđelića uspjela je da sačuva pojedine predmete koji su dragocjene uspomene koje su svjedočanstva jednog vremena, preko njih osjetite i na tren se vratite u prošlost. Među njima je stari sat, koji je izradio časovničar Dubelijer, trebinjski Jevrej koga su ubili Nijemci posle okupacije 1941. godine, brojne fotografije, dokumenti, predmeti te velika kasa, teška više od 100 kilograma, izrađena davne 1910. godine u Dejtonu, američkoj državi Ohajo, gdje je 1995. potpisan Dejtonski mirovni sporazum.

Sumrak počinje 1941. godine, sa napadom Hitlera, dolaskom Nijemaca i ustaša u grad, formiranjem zloglasne Nezavisne Države Hrvatske, kada počinje pogrom, nasilje, zločini, otimačina, ubijanja, genocid… Ustaše su 1941. uhapsile i u sarejevski zatvor odvele Draganovog strica Dragomira, po kome je dobio ime, koji je od mučenja preminuo, a ustaške vlasti i Pavelićev povjerenik za Trebinje odmah su, u proljeće 1941. godine, oteli restoran, kao i svo zlato, novac i imovinu porodice Anđelić, o čemu su sačuvani dokumenti sa pečatima zloglasne NDH i potpisom Jure Krežića, ustaškog povjerenika za Trebinje.

Nažalost ništa na bolje se nije promijenilo nakon oslobođenja oktobra 1944. godine jer su nove komunističke vlasti nastavile sa otimačinom i progonom nepodobnih, trajno oduzeli restoran ali i drugu preostalu imovinu, a mnogi zločinci su samo promijenili uniformu, umjesto ustaškog slova U stavili petokraku, vodili montirane sudske procese protiv nedužnih, čestitih i sposobnih ljudi koji su propatili tokom Drugog svjetskog rata, o čemu imaju sačuvana brojna dokumenta.

Pogledajte u nastavku veoma zanimljivu i poučnu priču i razgovor sa Draganom Anđelićem o prošlosti njegove porodice i Trebinja.

Nebojša Vukanović