Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca krajem 1918. godine bio je ogroman i najveći pozitivan iskorak za običnog čovjeka u Gacku u cjelokupnoj njegovoj istoriji računajući tu i predturski period. Ovaj iskorak donio je mnoštvo pozitivnih promjena u svim sferama i segmentima njegovog života.

Cilj ove izložbe stoga je obnova sjećanja na jedno vrijeme u kome su Gacko i Avtovac, i pored svih teškoća koje su na našem prostoru konstanta, držali i hvatali korak sa savremenim kretanjima u kojima se iz temelja mijenjala zatečena svijest i društvena struktura. „Izlazilo se“, kako piše Risto Grđić, „ iz uskih patrijarhalnih okvira i stvarala nova moderna država.“

U vremenu, nažalost, opipljive stagnacije u kojoj živimo sjećanje na period u kome je volja za napredkom bila izražena djeluje nam kao svojevrstan podstrek za povratak elana i vjere u život našeg zavičaja i njegove nosioce Avtovac i Gacko.

Zahvat u istoriju navedenog perioda koji ovom izložbom pravimo ciljan je i nepotpun ali dovoljan za prikaz željenog – da smo bili na putu razbijanju vijekovnih stega, putu građanske emancipacije i iskrenih težnji ka sveopštem preporodu posle vijekova tuđinske okupacije.

Namjera nam je, dakle, da osvijetlimo određene momente iz građanske, školske, crkvene, odnosno cjelokupne društvene istorije Gacka i Avtovca, ukažemo na pozitivne primjere i prikažemo pozitivnu sliku jednog u mnogo čemu sistematski oklevatanog vremena. Istakli smo tako ljude i događaje koji su bili temeljni nosioci i aktivni učesnici procesa o kojima govorimo, dočaravajući u isti mah urbanistički izgled ali i unutrašnji život tadašnjeg Gacka i Avtovca.

Učinili smo to prikazujući na dvadeset i sedam panoa (svaki od njih veličine je jednog metra kvadratnog) fotografije i razglednica iz datog perioda, zatim nekoliko desetina originalnih arhivskih dokumenata i skoro pedeset članaka iz tadašnje štampe kao i izvode iz literature koji nam približavaju ovaj dio naše istorije.

Pred nama tako, opet, defiluju likovi skoro zaboravljene elite čiji je značaj u mnogome prevazilazio granice našeg tadašnjeg sreza od kojih su neki, poput Radmila Grđića, Jefta Perića ili Rista Đurića i Avda Hasanbegovića, skoro pa potpuno zaboravljeni. Tu su, naravno, i likovi naše tadašnje elite koji su pretrajali u kolektivnom pamćenju poput Kraljevog guslara Ilije Vukovića, ili znamenitih ličnosti Vasilja Grđića, Pera i Đoka Slijepčevića, Mitropolita Petra Zimonjića ili prote Vidaka Višnjevca i drugih.

Prikazana arhivska dokumenta prikupljenih tokom naših istraživanja u Arhivu Jugoslavije i Arhivu Srbije, s druge strane, svjedoče nam da je po oslobođenju valjalo kretati ispočetka i obnavljati skoro sve, od kuća do javnih zgrada i Crkava koje su nam, sve do jedne, bile oštećene. Iz prikazanih dokumenata vidimo, na primjer, kako su izgledali pečati nekih od tadašnjih crkvenih opština, ko su bili članovi crkvenih odbora ali i saznajemo neke potpuno zaboravljene činjenice poput one da je narodna osnovna škola u Gacku nosila ime Kralja Petra Prvog Oslobodioca.

Članci iz novina, pak, govore nam da su vijesti iz Gacka i Avtovca dospijevale u širu javnost Kraljevine. Napravili smo, rekosmo, izbor od pedesetak članaka koji govore o našim mjestima koristeći se arhivom više tadašnjih listova kao što su: „Vreme, „Pravda“, „Zetski glasnik“, „Težak“, „Sokolski glasnik“ i td.

Od svih njih s’ namjerom smo apostrofirali vijesti koje se odnose na htjenje i djelovanje Sokolskog pokreta koji je u svome jeku tridesetih godina, prema raspoloživim podacima, u Gacku imao 1 200 članova okupljenih u četrnaest seoskih sokolskih četa u Gacku i šest u Avtovacu.

Izložbu smo obogatili i izvodima iz literature koji nam, kako kazasmo, dodatno šire vidike i osvjetljavaju naznačeni period i naš srez u njemu, pa tako čitamo putopise znamenitih Grigorija Božovića i Ćamila Sijarića dok nam unutrašnji život varošice Avtovca slika Safet Hasanbegović a tadašnji izgled Gacka, kuću po kuću, Blažo Govedarica.

Pripremajući ovu izložbu na umu su nam bile riječi Rista Grđića o tome kako je „naš narod kojem su stoljećima vladali razni tuđinski zavojevači, i koji je u istoriji naučio samo da ruši i pali rođena ognjišta, počinjao sada da podiže i gradi, ne sebi nego zajednici, da podiže svoj konstruktivni duh i budi svoje stvaralačke snage.“

Pišući o svome Gacku Grđić na jednom mjestu sumira i kaže:

„Od male i učmale sredine mi smo stvorili jednu kulturnu i uljudnu sredinu, u kojoj život nije bio dosada nego vječiti pokret“.

Skoro stotinu godina poslije ove riječi mogu biti istinski putokaz i zadatak za današnje generacije Gačana i Avtovčana.

Slike starog Gacka i Avtovca razasute su po bespućima interneta i objavljivane na različitim stranicama na kojima smo ih nalazili, poput zvanične stranice Kluba Gačana u Beogradu ili fb stranica „Gacko in my mind“, „Gatački vremeplov“, „Gacko u srcu“, „Gacko.net“ i nekih drugih. Neke od njih pronalazili smo i u Narodnoj biblioteci Srbije u Beogradu.

U Gacku, uoči „Trojčina dne“, 2025. godine

NIKČEVIĆ MILAN

IZLOŽBA FOTOGRAFIJA I ARHIVSKIH DOKUMENATA

GACKO I AVTOVAC U VRIJEME KRALJEVINE SHS/JUGOSLAVIJE

– NA PUTU KA GRAĐANSKOM –

AUTOR: MILAN NIKČEVIĆ

TEHNIČKA PRIPREMA: MARKO CRNOGORAC

IZLOŽBA REALIZOVANA POD POKROVITELJSTVOM OPŠTINE GACKO